Czy Europę czeka mroźna zima? Wir polarny zaburzony wyjątkowo wcześnie
Meteorolodzy obserwują niezwykle wczesne i silne zaburzenie wiru polarnego. 10 listopada doszło do odwrócenia kierunku wiatrów w stratosferze, co jest jednym z najważniejszych sygnałów nagłego ocieplenia stratosferycznego. Takie zjawiska mogą wpływać na cyrkulację atmosferyczną i zwiększać prawdopodobieństwo napływu arktycznego powietrza do Europy. Czy oznacza to, że zima 2026/2027 będzie wyjątkowo mroźna?
Wyjątkowo wczesne zaburzenie wiru polarnego
Wir polarny to rozległy układ cyrkulacji atmosferycznej, który rozwija się nad obszarami polarnymi w chłodnej połowie roku. Szczególnie istotny dla pogody w Europie jest jego stratosferyczny odpowiednik, występujący na wysokości około 10–50 km nad powierzchnią Ziemi.
Tworzy go pierścień silnych wiatrów zachodnich, które okrążają Arktykę i pomagają utrzymywać bardzo zimne powietrze w pobliżu bieguna północnego. W normalnych warunkach wir stopniowo umacnia się jesienią, osiągając największą intensywność w środku zimy.
W tym sezonie sytuacja rozwija się jednak nietypowo. Już 10 listopada doszło do odwrócenia kierunku wiatrów w stratosferze na wysokości około 30 km. Zamiast typowego przepływu z zachodu na wschód pojawił się przepływ ze wschodu na zachód. Jest to jeden z podstawowych warunków rozpoznania tzw. głównego nagłego ocieplenia stratosferycznego (SSW – Sudden Stratospheric Warming).
Tak wczesne wystąpienie tego zjawiska jest wyjątkowe. W wieloletnich obserwacjach podobne zaburzenia pojawiały się przede wszystkim w styczniu i lutym, a listopadowe przypadki należą do rzadkości. Tegoroczne wydarzenie jest wskazywane jako najwcześniejsze tak silne zaburzenie w dostępnych wieloletnich zapisach.

ECMWF HRES analysis and run of 16 Nov O0Z. Zonal-mean wind and temperature against normal, by latitude and height: today, in 5 days and in 10
Czym jest nagłe ocieplenie stratosferyczne?
Nagłe ocieplenie stratosferyczne to jedno z najbardziej interesujących zjawisk zachodzących w atmosferze zimą. Dochodzi do niego, gdy fale atmosferyczne przemieszczające się z niższych warstw atmosfery docierają do stratosfery i zaburzają cyrkulację wokół bieguna.
W efekcie temperatura w stratosferze nad Arktyką może wzrosnąć nawet o kilkadziesiąt stopni w ciągu zaledwie kilku dni. Jednocześnie wir polarny ulega osłabieniu, deformacji, a niekiedy rozpada się na dwa mniejsze ośrodki. W przypadku szczególnie silnych zdarzeń może dojść do odwrócenia kierunku dominujących wiatrów zachodnich.
Co istotne, ocieplenie dotyczy stratosfery, a nie powierzchni Ziemi. Nie oznacza więc, że na półkuli północnej zrobi się cieplej. Wręcz przeciwnie – konsekwencje tego procesu mogą po pewnym czasie sprzyjać występowaniu chłodniejszych warunków w niektórych regionach.
Jak zaburzenie wiru polarnego może wpłynąć na pogodę w Europie?
Zmiany zachodzące wysoko nad Arktyką mogą stopniowo oddziaływać na niższe warstwy atmosfery, w tym troposferę, w której rozwijają się układy baryczne i zachodzą procesy bezpośrednio kształtujące pogodę.
Osłabienie wiru polarnego może sprzyjać zmianom przebiegu prądu strumieniowego, czyli wąskiej strefy bardzo silnych wiatrów na dużej wysokości. Jego meandry mogą się pogłębiać, a nad niektórymi obszarami mogą rozwijać się rozległe układy wysokiego ciśnienia, blokujące typową cyrkulację zachodnią.
W takich warunkach wzrasta prawdopodobieństwo napływu chłodnego powietrza arktycznego w kierunku średnich szerokości geograficznych. Dla Europy może to oznaczać dłuższe okresy chłodniejszej i bardziej suchej pogody, częstsze mrozy, a przy sprzyjającym rozmieszczeniu układów barycznych również opady śniegu.
Nie jest to jednak proces natychmiastowy. Oddziaływanie zaburzenia stratosferycznego na pogodę przy powierzchni może ujawnić się dopiero po kilku tygodniach. W przypadku obecnego zdarzenia szczególną uwagę meteorolodzy będą zwracać na drugą połowę listopada i grudzień.
Czy Polska może znaleźć się pod wpływem arktycznego powietrza?
Polska również może odczuć konsekwencje zmian zachodzących w stratosferze. Jeżeli zaburzenie wiru polarnego utrzyma się i jego oddziaływanie dotrze do niższych warstw atmosfery, wzrośnie prawdopodobieństwo występowania blokad wyżowych oraz zmian kierunku napływu mas powietrza nad Europą.
Duże znaczenie będzie miało jednak rozmieszczenie ośrodków wysokiego i niskiego ciśnienia. To właśnie ich położenie zdecyduje, czy do Polski będzie napływać powietrze z północy, wschodu, czy też utrzyma się łagodniejsza cyrkulacja zachodnia.
Warto podkreślić, że zaburzenie wiru polarnego nie oznacza automatycznie wystąpienia silnych mrozów w Polsce. Nawet w przypadku wyraźnego osłabienia wiru skutki przy powierzchni mogą być różne w zależności od regionu Europy. Część kontynentu może doświadczać chłodniejszych warunków, podczas gdy w innych miejscach temperatury pozostaną powyżej normy.
Czy czeka nas wyjątkowo mroźna zima?
Choć tegoroczne zaburzenie wiru polarnego jest wyjątkowo wczesne, nie należy traktować go jako jednoznacznej zapowiedzi mroźnej zimy. Nagłe ocieplenia stratosferyczne zwiększają prawdopodobieństwo występowania chłodniejszych warunków w niektórych częściach półkuli północnej, ale nie przesądzają o przebiegu pogody w kolejnych miesiącach.
Analizy historyczne wskazują, że mniej więcej dwie trzecie takich zdarzeń wiązało się z późniejszym występowaniem chłodniejszych i bardziej suchych warunków w północnej oraz północno-zachodniej Europie. Nie jest to jednak reguła, a wpływ każdego zaburzenia zależy od wielu dodatkowych czynników.
Naukowcy zwracają również uwagę na możliwy związek obecnej sytuacji z silnym zjawiskiem El Niño na tropikalnym Pacyfiku. Zmiany temperatury oceanu mogą wpływać na aktywność fal atmosferycznych, które oddziałują na wir polarny. Nie ustalono jednak, w jakim stopniu El Niño odpowiada za tak wczesne zaburzenie.
Nie ma również obecnie jednoznacznych dowodów na to, że obserwowane zmiany są bezpośrednim skutkiem globalnego ocieplenia.
Najbliższe tygodnie będą zatem istotne dla oceny dalszego rozwoju sytuacji. Meteorolodzy będą monitorować, czy zaburzenie utrzyma się w stratosferze i czy jego wpływ przeniesie się do niższych warstw atmosfery. Dopiero wtedy będzie można dokładniej ocenić, jakie konsekwencje przyniesie ono dla zimowej pogody w Europie.